ایمپلنت دندان و سیگار | آیا افراد سیگاری می‌توانند ایمپلنت انجام دهند؟

بله، افراد سیگاری نیز می‌توانند ایمپلنت دندان انجام دهند، اما مصرف سیگار با کاهش خون‌رسانی، کند شدن ترمیم زخم و افزایش احتمال التهاب و عفونت، ریسک شکست ایمپلنت را بالا می‌برد. کاهش یا ترک سیگار قبل و بعد از جراحی، شانس موفقیت و ماندگاری ایمپلنت را افزایش می‌دهد.
ایمپلنت دندان و سیگار Smoking after an implant
ایمپلنت دندان و سیگار Smoking after an implant
دسترسی آسان

ایمپلنت دندان یکی از موفق‌ترین روش‌ها برای جایگزینی دندان‌های از دست‌رفته است که با قرار دادن یک پایه تیتانیومی در استخوان فک، شرایطی مشابه ریشه طبیعی دندان ایجاد می‌کند. با این حال، موفقیت این درمان تنها به کیفیت ایمپلنت و مهارت دندانپزشک وابسته نیست؛ بلکه عوامل مربوط به سبک زندگی بیمار نیز می‌توانند روی نتیجه نهایی تأثیر بگذارند.

یکی از مهم‌ترین عواملی که دندانپزشکان درباره آن سؤال می‌کنند، مصرف سیگار است.

بسیاری از افراد سیگاری که قصد انجام ایمپلنت دارند، این سؤالات را مطرح می‌کنند:

  • آیا سیگار باعث شکست ایمپلنت می‌شود؟
  • چند روز بعد از ایمپلنت می‌توان سیگار کشید؟
  • آیا لازم است قبل از ایمپلنت سیگار را ترک کنیم؟
  • آیا افراد سیگاری اصلاً کاندید مناسبی برای ایمپلنت هستند؟

پاسخ این است که سیگار کشیدن به معنی غیرممکن بودن ایمپلنت نیست، اما می‌تواند احتمال برخی مشکلات را افزایش دهد.

مصرف سیگار می‌تواند روی خون‌رسانی لثه، روند ترمیم زخم، سلامت استخوان و توانایی بدن برای مقابله با عفونت تأثیر بگذارد. به همین دلیل، مدیریت مصرف سیگار قبل و بعد از ایمپلنت یکی از نکات مهم برای افزایش احتمال موفقیت درمان است.

در این مقاله بررسی می‌کنیم که رابطه بین ایمپلنت دندان و سیگار چگونه است و افراد سیگاری برای رسیدن به بهترین نتیجه چه نکاتی را باید رعایت کنند.

آیا افراد سیگاری می‌توانند ایمپلنت دندان انجام دهند؟

بله، افراد سیگاری نیز می‌توانند ایمپلنت دندان انجام دهند.

سیگار کشیدن به‌تنهایی باعث نمی‌شود فرد به‌طور قطعی از انجام ایمپلنت محروم شود. اما قبل از شروع درمان، دندانپزشک باید شرایط بیمار را به‌صورت دقیق بررسی کند.

عواملی که در تصمیم‌گیری اهمیت دارند شامل:

  • تعداد سیگار مصرفی در روز
  • مدت زمان مصرف سیگار
  • وضعیت لثه‌ها
  • کیفیت و حجم استخوان فک
  • سلامت عمومی بدن
  • میزان رعایت مراقبت‌های بعد از جراحی

هستند.

برای مثال، فردی که روزانه تعداد کمی سیگار مصرف می‌کند و مراقبت‌های لازم را رعایت می‌کند، شرایط متفاوتی با فردی دارد که مصرف سنگین سیگار دارد و بهداشت دهان را جدی نمی‌گیرد.

بنابراین، دندانپزشک معمولاً پیش از ایمپلنت، میزان ریسک را ارزیابی کرده و بهترین برنامه درمانی را پیشنهاد می‌دهد.

تاثثیر سیگار بر موفقیت ایمپلنت

تأثیر سیگار بر موفقیت ایمپلنت دندان

موفقیت ایمپلنت به فرآیندی به نام جوش خوردن ایمپلنت با استخوان (Osseointegration) وابسته است.

در این مرحله، سلول‌های استخوانی اطراف پایه ایمپلنت رشد می‌کنند و اتصال محکمی بین استخوان فک و ایمپلنت ایجاد می‌شود.

سیگار می‌تواند این فرآیند را تحت تأثیر قرار دهد.

برخی اثرات منفی مصرف سیگار عبارت‌اند از:

  • کاهش خون‌رسانی به بافت‌های دهان
  • کاهش اکسیژن‌رسانی به محل جراحی
  • افزایش احتمال التهاب لثه
  • کند شدن روند ترمیم زخم
  • افزایش احتمال عفونت

به همین دلیل، افراد سیگاری معمولاً نسبت به افراد غیرسیگاری نیاز به مراقبت بیشتری در دوره درمان دارند.

چرا سیگار باعث کاهش موفقیت ایمپلنت می‌شود؟

سیگار حاوی مواد شیمیایی مختلفی است که می‌توانند روی عملکرد طبیعی بدن تأثیر بگذارند.

مهم‌ترین عامل در این زمینه نیکوتین است.

نیکوتین باعث انقباض عروق خونی می‌شود؛ یعنی رگ‌ها باریک‌تر شده و جریان خون در بافت‌ها کاهش پیدا می‌کند.

پس از جراحی ایمپلنت، بدن برای ترمیم محل جراحی به:

  • خون‌رسانی مناسب
  • اکسیژن کافی
  • فعالیت طبیعی سلول‌های ترمیم‌کننده

نیاز دارد.

وقتی جریان خون کاهش پیدا کند، ممکن است روند بهبود کندتر شود.

علاوه بر نیکوتین، ترکیبات موجود در دود سیگار نیز می‌توانند روی سلامت لثه و دفاع طبیعی بدن در برابر باکتری‌ها اثر منفی داشته باشند.

تأثیر نیکوتین بر خون‌رسانی لثه و استخوان

لثه و استخوان فک برای حفظ سلامت خود به خون‌رسانی مناسب نیاز دارند.

پس از کاشت ایمپلنت، بدن باید یک محیط مناسب برای ترمیم و ایجاد اتصال بین استخوان و پایه ایمپلنت فراهم کند.

مصرف نیکوتین می‌تواند:

  • جریان خون لثه را کاهش دهد.
  • عملکرد برخی سلول‌های ترمیم‌کننده را تحت تأثیر قرار دهد.
  • روند بازسازی بافت‌ها را کندتر کند.

به همین دلیل، بسیاری از دندانپزشکان توصیه می‌کنند بیماران در دوره حساس جراحی و ترمیم، مصرف سیگار را متوقف یا حداقل به میزان قابل توجهی کاهش دهند.

آیا سیگار باعث پس زدن ایمپلنت می‌شود؟

یکی از نگرانی‌های رایج بیماران این است که آیا بدن فرد سیگاری ممکن است ایمپلنت را پس بزند.

در واقع، ایمپلنت دندان مانند پیوند عضو نیست که بدن آن را پس بزند. پایه ایمپلنت معمولاً از تیتانیوم ساخته می‌شود و سازگاری مناسبی با بدن دارد.

اما سیگار می‌تواند احتمال شکست درمان ایمپلنت را افزایش دهد.

این مشکل معمولاً به دلایلی مانند:

  • جوش نخوردن مناسب ایمپلنت با استخوان
  • ایجاد عفونت اطراف ایمپلنت
  • التهاب بافت‌های اطراف ایمپلنت

رخ می‌دهد.

بنابراین بهتر است به جای عبارت «پس زدن ایمپلنت»، از مفهوم «افزایش احتمال شکست یا عوارض ایمپلنت» استفاده کنیم.

چرا افراد سیگاری بیشتر در معرض مشکلات اطراف ایمپلنت هستند؟

یکی از مشکلاتی که ممکن است در طولانی‌مدت برای ایمپلنت ایجاد شود، بیماری‌ای به نام پری‌ایمپلنتیت (Peri-implantitis) است.

این مشکل به التهاب بافت‌های اطراف ایمپلنت گفته می‌شود و می‌تواند باعث:

  • قرمزی و التهاب لثه اطراف ایمپلنت
  • خونریزی هنگام مسواک زدن
  • تحلیل استخوان اطراف ایمپلنت
  • احساس ناراحتی در ناحیه ایمپلنت

شود.

سیگار یکی از عواملی است که می‌تواند احتمال بروز مشکلات لثه‌ای اطراف ایمپلنت را افزایش دهد.

به همین دلیل، مراقبت‌های طولانی‌مدت برای افراد سیگاری اهمیت بیشتری دارد.

بهترین زمان ترک سیگار قبل از ایمپلنت

هرچه فاصله ترک سیگار با زمان جراحی بیشتر باشد، شرایط بدن برای ترمیم بهتر خواهد بود.

ترک سیگار قبل از ایمپلنت می‌تواند به:

  • بهبود خون‌رسانی بافت‌ها
  • کاهش التهاب لثه
  • افزایش توانایی بدن برای ترمیم

کمک کند.

بسیاری از دندانپزشکان توصیه می‌کنند بیمارانی که قصد انجام ایمپلنت دارند، تا حد امکان قبل از جراحی مصرف سیگار را کاهش دهند یا قطع کنند.

البته مدت دقیق ترک سیگار قبل از درمان به شرایط هر فرد، میزان مصرف و نظر دندانپزشک بستگی دارد.

آیا کاهش تعداد سیگارها قبل از ایمپلنت مفید است؟

بله، کاهش مصرف سیگار می‌تواند قدم مثبتی باشد، اما بهترین حالت برای سلامت دهان و موفقیت ایمپلنت، قطع مصرف سیگار است.

حتی کاهش تعداد سیگارها می‌تواند میزان مواجهه بدن با نیکوتین و مواد مضر را کمتر کند، اما نباید تصور کرد که مصرف کم سیگار هیچ تأثیری ندارد.

به‌خصوص در روزهای نزدیک به جراحی و دوره ترمیم اولیه، رعایت محدودیت‌های توصیه‌شده اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

ایمپلنت دندان و سیگار

چند روز بعد از ایمپلنت می‌توان سیگار کشید؟

یکی از مهم‌ترین سؤالات افراد سیگاری بعد از جراحی این است که:

«چه زمانی می‌توانم دوباره سیگار بکشم؟»

پاسخ دقیق به شرایط هر بیمار، نوع جراحی و روند بهبود بستگی دارد، اما به‌طور کلی روزهای ابتدایی بعد از کاشت ایمپلنت حساس‌ترین زمان برای ترمیم بافت‌ها هستند.

در این دوره، بدن در حال تشکیل لخته خون، ترمیم زخم لثه و شروع فرآیند اتصال ایمپلنت با استخوان است. مصرف سیگار در این مرحله می‌تواند این روند را تحت تأثیر قرار دهد.

بسیاری از دندانپزشکان توصیه می‌کنند بیماران:

  • در روزهای ابتدایی پس از جراحی از سیگار کاملاً خودداری کنند.
  • در دوره جوش خوردن ایمپلنت، مصرف سیگار را تا حد امکان کاهش دهند یا قطع کنند.
  • برای تعیین زمان مناسب بازگشت به مصرف سیگار، با دندانپزشک خود مشورت کنند.

هرچه مدت زمان بیشتری بدون سیگار سپری شود، شرایط بهتری برای ترمیم و موفقیت ایمپلنت فراهم خواهد شد.

آیا یک نخ سیگار بعد از ایمپلنت ضرر دارد؟

بسیاری از افراد تصور می‌کنند که فقط مصرف زیاد سیگار مشکل‌ساز است و یک نخ سیگار تأثیری ندارد.

اما بعد از جراحی ایمپلنت، حتی مقدار کم سیگار نیز می‌تواند نامطلوب باشد.

دلایل آن عبارت‌اند از:

  • ورود مواد شیمیایی مضر به محیط دهان
  • کاهش موقت خون‌رسانی به بافت‌ها
  • افزایش خشکی دهان
  • تحریک محل جراحی

البته میزان تأثیر به عوامل مختلفی مانند وضعیت بدن، تعداد ایمپلنت‌ها و شرایط جراحی بستگی دارد، اما در دوره اولیه بهتر است حتی مصرف کم سیگار نیز به تعویق بیفتد.

عوارض سیگار کشیدن در روزهای اول بعد از ایمپلنت

روزهای اول پس از کاشت ایمپلنت، دوره‌ای حساس محسوب می‌شود. مصرف سیگار در این زمان می‌تواند احتمال برخی مشکلات را افزایش دهد.

مهم‌ترین عوارض احتمالی عبارت‌اند از:

۱. افزایش احتمال عفونت

دود سیگار می‌تواند محیط دهان را تحت تأثیر قرار دهد و شرایط مناسبی برای رشد برخی باکتری‌ها ایجاد کند.

از طرف دیگر، کاهش عملکرد سیستم دفاعی بدن در اثر مصرف سیگار می‌تواند مقابله با عفونت را دشوارتر کند.

۲. کند شدن ترمیم زخم

بعد از جراحی، لثه نیاز به زمان دارد تا بهبود پیدا کند.

سیگار با کاهش خون‌رسانی ممکن است باعث شود:

  • بسته شدن زخم دیرتر انجام شود.
  • التهاب طولانی‌تر باقی بماند.
  • دوره نقاهت سخت‌تر شود.

۳. اختلال در جوش خوردن ایمپلنت با استخوان

مهم‌ترین مرحله موفقیت ایمپلنت، اتصال مناسب پایه ایمپلنت به استخوان فک است.

مصرف مداوم سیگار می‌تواند شرایط این فرآیند را نامناسب‌تر کند و احتمال بروز مشکل را افزایش دهد.

تأثیر قلیان روی ایمپلنت دندان

برخی افراد تصور می‌کنند قلیان جایگزین کم‌ضررتری نسبت به سیگار است، اما این تصور درست نیست.

قلیان نیز می‌تواند بدن را در معرض:

  • نیکوتین
  • مواد سمی موجود در دود
  • ترکیبات آسیب‌رسان برای بافت‌ها

قرار دهد.

مصرف قلیان بعد از ایمپلنت می‌تواند مانند سیگار روی روند ترمیم اثر منفی داشته باشد.

به‌خصوص در روزهای ابتدایی پس از جراحی، بهتر است از مصرف قلیان خودداری شود.

آیا ویپ برای ایمپلنت ضرر دارد؟

برخی افراد برای کاهش مصرف سیگار به سراغ ویپ یا سیگارهای الکترونیکی می‌روند.

اگرچه ویپ ممکن است نسبت به سیگار معمولی برخی مواد حاصل از سوختن تنباکو را نداشته باشد، اما بسیاری از ویپ‌ها همچنان حاوی نیکوتین هستند.

نیکوتین می‌تواند:

  • باعث تنگ شدن عروق شود.
  • خون‌رسانی بافت‌ها را کاهش دهد.
  • روی روند ترمیم اثر بگذارد.

بنابراین، ویپ نیز بعد از ایمپلنت گزینه ایده‌آلی محسوب نمی‌شود و بهتر است درباره مصرف آن با دندانپزشک مشورت شود.

آیا افراد سیگاری نیاز به مراقبت بیشتری بعد از ایمپلنت دارند؟

بله.

افراد سیگاری معمولاً باید توجه بیشتری به مراقبت‌های بعد از ایمپلنت داشته باشند.

مهم‌ترین مراقبت‌ها شامل:

رعایت دقیق بهداشت دهان

تمیز نگه داشتن محیط دهان برای جلوگیری از تجمع باکتری‌ها اهمیت زیادی دارد.

البته باید مراقب بود در روزهای ابتدایی، فشار مستقیم به محل جراحی وارد نشود.

مراجعه منظم به دندانپزشک

افراد سیگاری بهتر است معاینات دوره‌ای را جدی‌تر بگیرند تا هرگونه التهاب یا مشکل احتمالی زود تشخیص داده شود.

کنترل مصرف سیگار

حتی اگر بیمار نتواند به‌طور کامل سیگار را ترک کند، کاهش مصرف آن می‌تواند قدم مثبتی برای حفظ سلامت ایمپلنت باشد.

ایمپلنت دندان و سیگار

مراقبت‌های قبل و بعد از ایمپلنت برای افراد سیگاری

مراقبت‌های قبل از ایمپلنت:

قبل از شروع درمان بهتر است:

  • میزان مصرف سیگار خود را به دندانپزشک اطلاع دهید.
  • در صورت امکان مصرف سیگار را کاهش دهید.
  • سلامت لثه‌ها بررسی شود.
  • وضعیت استخوان فک ارزیابی شود.
  • درباره داروها و بیماری‌های زمینه‌ای اطلاع‌رسانی شود.

مراقبت‌های بعد از ایمپلنت:

پس از جراحی:

  • سیگار را تا حد امکان کنار بگذارید.
  • محل جراحی را تحریک نکنید.
  • داروهای تجویزشده را طبق دستور مصرف کنید.
  • بهداشت دهان را رعایت کنید.
  • جلسات کنترل را جدی بگیرید.

آیا ایمپلنت دیجیتال برای افراد سیگاری بهتر است؟

ایمپلنت دیجیتال با استفاده از تکنولوژی‌هایی مانند تصویربرداری سه‌بعدی و طراحی دقیق محل کاشت، امکان برنامه‌ریزی دقیق‌تر درمان را فراهم می‌کند.

برخی مزایای احتمالی ایمپلنت دیجیتال شامل:

  • کاهش میزان خطای جراحی
  • برنامه‌ریزی دقیق‌تر محل قرارگیری ایمپلنت
  • آسیب کمتر به بافت‌های اطراف
  • کاهش زمان جراحی در برخی موارد

است.

این ویژگی‌ها می‌تواند برای برخی بیماران، از جمله افراد سیگاری، مفید باشد؛ زیرا کاهش آسیب بافتی و انجام جراحی دقیق‌تر می‌تواند به روند بهبود کمک کند.

با این حال، تکنولوژی دیجیتال جایگزین ترک یا کاهش سیگار نمی‌شود. سبک زندگی بیمار همچنان یکی از عوامل مهم موفقیت ایمپلنت است.

اگر بعد از ایمپلنت نتوانیم سیگار را ترک کنیم چه کنیم؟

ترک سیگار برای بسیاری از افراد کار ساده‌ای نیست و ممکن است برخی بیماران بعد از کاشت ایمپلنت نتوانند مصرف آن را به‌طور کامل متوقف کنند.

در این شرایط، مهم‌ترین نکته این است که بیمار موضوع مصرف سیگار را از دندانپزشک پنهان نکند.

دندانپزشک با اطلاع از شرایط واقعی بیمار می‌تواند:

  • میزان ریسک درمان را بهتر ارزیابی کند.
  • برنامه مراقبتی مناسب‌تری ارائه دهد.
  • زمان‌بندی معاینات را دقیق‌تر تنظیم کند.
  • توصیه‌های لازم برای کاهش آسیب را ارائه دهد.

اگر امکان ترک کامل سیگار وجود ندارد، کاهش مصرف، رعایت دقیق بهداشت دهان و انجام معاینات منظم می‌تواند به حفظ سلامت ایمپلنت کمک کند.

آیا ترک سیگار بعد از ایمپلنت هم مفید است؟

بله.

حتی اگر فرد قبل از ایمپلنت سال‌ها سیگار مصرف کرده باشد، ترک آن بعد از درمان نیز می‌تواند مزایای زیادی داشته باشد.

ترک سیگار می‌تواند:

  • سلامت لثه را بهبود دهد.
  • خطر التهاب اطراف ایمپلنت را کاهش دهد.
  • شرایط خون‌رسانی بافت‌ها را بهتر کند.
  • به افزایش طول عمر ایمپلنت کمک کند.

بنابراین، تصور اینکه «دیگر بعد از ایمپلنت فایده‌ای ندارد» درست نیست.

هر زمان که مصرف سیگار کاهش پیدا کند یا متوقف شود، بدن فرصت بهتری برای حفظ سلامت دهان پیدا می‌کند.

آیا ایمپلنت افراد سیگاری ماندگاری کمتری دارد؟

یکی از سؤالات مهم افراد سیگاری این است که:

«آیا ایمپلنت من زودتر خراب می‌شود؟»

پاسخ به این سؤال به عوامل مختلفی بستگی دارد.

ایمپلنت دندان در افراد سیگاری می‌تواند سال‌ها عملکرد مناسبی داشته باشد، اما مصرف مداوم سیگار ممکن است احتمال بروز مشکلاتی مانند:

  • التهاب اطراف ایمپلنت
  • تحلیل استخوان اطراف پایه ایمپلنت
  • مشکلات لثه
  • کاهش کیفیت ترمیم بافت‌ها

را افزایش دهد.

در واقع، تفاوت اصلی بین افراد سیگاری و غیرسیگاری در این است که مصرف سیگار می‌تواند شرایطی ایجاد کند که حفظ سلامت ایمپلنت دشوارتر شود.

با مراقبت صحیح، کاهش مصرف سیگار و مراجعه منظم به دندانپزشک، بسیاری از افراد سیگاری نیز می‌توانند از ایمپلنت موفق استفاده کنند.

علائم شکست ایمپلنت در افراد سیگاری چیست؟

اگرچه بسیاری از ایمپلنت‌ها موفق هستند، اما آگاهی از علائم هشداردهنده می‌تواند به تشخیص زودهنگام مشکلات کمک کند.

برخی نشانه‌هایی که نیاز به بررسی دندانپزشک دارند عبارت‌اند از:

۱. احساس حرکت کردن ایمپلنت

پایه ایمپلنت نباید حرکت داشته باشد. اگر بیمار احساس لق شدن ایمپلنت یا روکش را داشته باشد، باید بررسی شود.

۲. درد مداوم یا افزایش‌یافته

درد شدید یا دردی که پس از گذشت زمان بهتر نمی‌شود، می‌تواند نشانه وجود مشکل باشد.

۳. تورم یا التهاب طولانی‌مدت

تورم شدید، قرمزی مداوم یا ترشح از اطراف ایمپلنت نیاز به بررسی تخصصی دارد.

۴. خونریزی مکرر لثه اطراف ایمپلنت

خونریزی مداوم هنگام مسواک زدن یا استفاده از نخ دندان می‌تواند نشانه التهاب اطراف ایمپلنت باشد.

نکات مهم برای افزایش موفقیت ایمپلنت در افراد سیگاری

برای حفظ سلامت ایمپلنت، افراد سیگاری بهتر است:

✅ قبل از درمان درباره میزان مصرف سیگار با دندانپزشک صادق باشند.
✅ در روزهای حساس بعد از جراحی سیگار مصرف نکنند.
✅ بهداشت دهان را با دقت بیشتری رعایت کنند.
✅ معاینات دوره‌ای را جدی بگیرند.
✅ مصرف سیگار را کاهش دهند یا برای ترک آن اقدام کنند.
✅ در صورت مشاهده درد، خونریزی یا التهاب غیرطبیعی سریعاً مراجعه کنند.

جمع‌بندی نهایی

ایمپلنت برای افراد سیگاری امکان‌پذیر است، اما سیگار یکی از مهم‌ترین عوامل مؤثر بر موفقیت و ماندگاری این درمان محسوب می‌شود.

مصرف سیگار می‌تواند با کاهش خون‌رسانی، افزایش التهاب و تأثیر بر سلامت لثه، روند ترمیم و حفظ ایمپلنت را دشوارتر کند. به همین دلیل، بهترین تصمیم برای افرادی که قصد کاشت ایمپلنت دارند، کاهش یا ترک مصرف سیگار قبل و بعد از درمان است.

با این حال، حتی افرادی که سابقه مصرف سیگار دارند نیز می‌توانند با انتخاب روش درمان مناسب، رعایت مراقبت‌های لازم و پیگیری منظم، نتایج موفقی از ایمپلنت دندان دریافت کنند.

ایمپلنت یک سرمایه‌گذاری بلندمدت برای سلامت دهان و کیفیت زندگی است و مراقبت از آن پس از جراحی، نقش مهمی در حفظ نتیجه درمان برای سال‌های طولانی دارد.

منابع:

منبع ۱: American Dental Association (ADA). Smoking and Dental Implants. Available at: https://www.mouthhealthy.org/

منبع ۲: Mayo Clinic. Dental implant surgery: Risks and considerations for smokers. Available at: https://www.mayoclinic.org/tests-procedures/dental-implant-surgery/about/pac-20384622

منبع ۳: Cleveland Clinic. Dental Implants and Smoking: What You Need to Know. Available at: https://my.clevelandclinic.org/health/treatments/10902-dental-implants

منبع ۴: مطالعه PubMed

منبع ۵: Misch CE. Contemporary Implant Dentistry. 3rd ed. Mosby; 2007.

سوالات متداول درباره ایمپلنت دندان و سیگار

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *