دندانپزشکی کودکان، که در اصطلاح تخصصی پِدودنتیکس (Pedodontics) نامیده میشود، یک شاخه مهم از علم دندانپزشکی است که منحصراً بر سلامت دهان و دندان کودکان از دوران نوزادی تا نوجوانی (معمولاً تا ۱۸ سالگی) تمرکز دارد.
در جامعه، اغلب دندانهای شیری کماهمیت تلقی میشوند، در حالی که متخصصان دندانپزشکی کودکان به خوبی میدانند که سلامت دندانهای شیری، سنگ بنای سلامت دندانهای دائمی و رشد صحیح فک و صورت است.
چرا دندانپزشکی کودکان یک تخصص مجزا است؟
روانشناسی کودک و مدیریت رفتار: فضای دندانپزشکی برای بسیاری از کودکان ترسناک است. متخصصان دندانپزشکی کودکان با تکنیکهایی مانند “گفتگو، نشان دادن، انجام دادن” (Tell-Show-Do) و استفاده از محیطهای رنگارنگ و دوستدار کودک، اضطراب آنها را کاهش میدهند و تجربهای مثبت ایجاد میکنند که از بروز فوبیای دندانپزشکی در آینده جلوگیری میکند.
تشخیص و درمان بیماریهای خاص کودکان: پوسیدگی دندانی در کودکان (به خصوص پوسیدگی ناشی از شیشه شیر یا ECC) الگو و سرعت پیشرفت متفاوتی نسبت به بزرگسالان دارد. همچنین، متخصص دندانپزشکی کودکان به درمان دندانهای کودکان دارای نیازهای ویژه (معلولیتهای ذهنی یا جسمی) تخصص دارد.
کنترل رشد و تکامل: متخصصان کودکان رشد دندانهای شیری، رویش دندانهای دائمی، و تکامل فک را به دقت تحت نظر میگیرند و در صورت نیاز، برای جلوگیری از مشکلات پیچیده ارتودنسی در آینده، درمانهای ارتودنسی پیشگیری را شروع میکنند.
اهمیت حیاتی دندانهای شیری
برخلاف باور عمومی، دندانهای شیری تنها یک مرحله موقت نیستند. آنها وظایف بسیار مهمی بر عهده دارند.
تغذیه و رشد: به کودک کمک میکنند تا غذا را به درستی بجود و مواد مغذی لازم برای رشد را دریافت کند.
گفتار و تلفظ: برای رشد صحیح گفتار و تلفظ کلمات، حضور دندانهای سالم ضروری است.
فضای نگهدارنده: مهمترین وظیفه دندانهای شیری، حفظ فضا برای رویش صحیح دندانهای دائمی است. اگر یک دندان شیری زودتر از موعد کشیده شود، دندانهای مجاور به فضای خالی متمایل شده و باعث میشوند دندان دائمی زیرین در جای نامناسبی گیر کند یا کج درآید؛ مشکلی که بعدها به درمانهای پرهزینه ارتودنسی نیاز پیدا میکند.
مهمترین خدمات دندانپزشکی کودکان
| نوع خدمت | توضیح | اهمیت |
| ویزیت اولین دندانپزشکی | توصیه میشود کودک با رویش اولین دندان (حدود ۶ ماهگی) یا حداکثر تا یک سالگی، برای معاینه به دندانپزشک کودکان مراجعه کند. | آغاز عادات بهداشتی صحیح و شناسایی زودرس مشکلات. |
| فلوراید تراپی (Fluoride Therapy) | استفاده موضعی از ژلها یا وارنیشهای فلوراید روی سطح دندانها. | تقویت مینای دندان و مقاومسازی در برابر پوسیدگی. |
| فیشور سیلانت (Fissure Sealant) | پوشاندن شیارها و حفرههای ریز دندانهای عقبی (آسیاب) با مادهای رزینی و محافظ. | پیشگیری از ۸۰% پوسیدگیها در دندانهای دائمی تازه رویش یافته. |
| ترمیم و پر کردن دندان | درمان پوسیدگیهای ایجاد شده با استفاده از مواد آمالگام (قویتر) یا کامپوزیت (زیبایی بیشتر). | بازگرداندن عملکرد دندان و جلوگیری از پیشرفت عفونت. |
| پالپوتومی و پالپکتومی (عصبکشی) | درمان ریشه دندانهای شیری برای حفظ دندان در دهان تا زمان رویش دندان دائمی. | حفظ فضا و جلوگیری از کشیدن زودهنگام دندان. |
| روکشهای دندانی (Crowns) | استفاده از روکشهای استیل ضدزنگ (SSC) برای دندانهای شیری که پوسیدگی بسیار وسیع دارند. | محافظت از دندان آسیبدیده در برابر شکستگی. |
| فضا نگهدارنده | دستگاههای کوچک و ثابت که پس از کشیدن زودهنگام دندان شیری، برای حفظ فضای دندان دائمی استفاده میشوند. | جلوگیری از کج شدن دندانهای دائمی و نیاز به ارتودنسی. |
| درمان تحت آرامبخشی/بیهوشی | برای کودکان بسیار مضطرب، کمسن یا دارای نیازهای ویژه که درمانهای گستردهای نیاز دارند. | ارائه درمان با ایمنی و کیفیت بالا در یک جلسه. |
عادات غلط و مشکلات شایع دندانی در کودکان
متخصصان کودکان در تشخیص و مدیریت عاداتی که بر رشد دندانها تاثیر میگذارند، نقش کلیدی دارند:
- مکیدن انگشت و پستانک: مکیدن طولانیمدت (معمولاً بعد از ۴ سالگی) میتواند باعث انحراف دندانها و تغییر شکل فک شود. دندانپزشک کودکان برای ترک این عادات راهکارهای کمکی ارائه میدهد.
- دندان قروچه (Bruxism): ساییدن دندانها به خصوص در خواب، که میتواند ناشی از استرس یا مشکلات خواب باشد و باعث ساییدگی دندانها شود.
- پوسیدگی بطری شیر (Baby Bottle Caries): این عارضه جدی به دلیل قرار گرفتن مکرر دندانهای جلویی در تماس با شیر، آبمیوه یا مایعات شیرین به خصوص در طول خواب رخ میدهد.
نقش والدین در مراقبت از دندانهای کودکان
حتی بهترین متخصص دندانپزشکی کودکان نیز بدون همکاری والدین موفق نخواهد بود. مراقبتهای خانگی باید از همان ابتدا آغاز شود:
بهداشت نوزاد: قبل از رویش اولین دندان، لثهها را با یک پارچه مرطوب تمیز کنید.
بهداشت کودک: به محض رویش اولین دندان، از یک مسواک نرم مخصوص کودک استفاده کنید. میزان خمیر دندان باید در ابتدا به اندازه یک دانه برنج و پس از ۳ سالگی به اندازه یک نخود باشد.
تغذیه سالم: مصرف قندها و نشاستهها (مانند چیپس، کیک، آبمیوه صنعتی) را به حداقل برسانید و از دادن شیشه شیر یا آبمیوه به کودک در زمان خواب خودداری کنید.
پرسش و پاسخهای پرتکرار (FAQ) درباره دندانپزشکی کودکان
- چرا دندانهای شیری اهمیت دارند؟
آنها برای تغذیه و گفتار صحیح، و مهمتر از همه، حفظ فضا برای رویش درست دندانهای دائمی ضروری هستند.
- اگر یک دندان شیری زودتر کشیده شود چه اتفاقی میافتد؟
دندانهای مجاور به فضای خالی متمایل میشوند و باعث میشوند دندان دائمی زیرین در جای نامناسبی رویش کند یا کج درآید که نیاز به ارتودنسی خواهد داشت.
- متخصص دندانپزشکی کودکان چگونه با ترس کودک از دندانپزشکی مقابله میکند؟
با استفاده از تکنیکهایی مانند “گفتگو، نشان دادن، انجام دادن” (Tell-Show-Do) و ایجاد یک محیط دوستدار کودک، اضطراب آنها را کاهش میدهد.
- زمان مناسب برای اولین ویزیت دندانپزشکی کودک چه موقع است؟
توصیه میشود کودک با رویش اولین دندان (حدود ۶ ماهگی) یا حداکثر تا یک سالگی، مراجعه کند.
- فلوراید تراپی چیست؟
استفاده موضعی از ژلها یا وارنیشهای فلوراید روی سطح دندانها برای تقویت مینای دندان و مقاومسازی در برابر پوسیدگی.
- فیشور سیلانت (شیار پوش) چیست و چقدر اهمیت دارد؟
پوشاندن شیارها و حفرههای ریز دندانهای عقبی با یک ماده رزینی محافظ برای پیشگیری از حدود ۸۰٪ پوسیدگیها در دندانهای دائمی تازه رویش یافته.
- پالپوتومی یا عصبکشی در دندانهای شیری برای چیست؟
درمان ریشه دندانهای شیری برای حفظ دندان در دهان تا زمان رویش دندان دائمی و جلوگیری از کشیدن زودهنگام.
- فضا نگهدارنده چه کاربردی دارد؟
یک دستگاه کوچک و ثابت است که پس از کشیدن زودهنگام دندان شیری استفاده میشود تا فضای لازم برای دندان دائمی حفظ شود و از کج شدن دندانها جلوگیری شود.
- پوسیدگی بطری شیر (Baby Bottle Caries) چگونه رخ میدهد؟
به دلیل قرار گرفتن مکرر دندانهای جلویی در تماس با شیر، آبمیوه یا مایعات شیرین به خصوص در طول خواب.
- والدین از چه زمانی باید بهداشت دهان نوزاد را شروع کنند؟
قبل از رویش اولین دندان، باید لثهها را با یک پارچه مرطوب تمیز کنند.
- میزان استاندارد خمیر دندان برای کودکان چقدر است؟
در ابتدا (تا ۳ سالگی) به اندازه یک دانه برنج، و پس از ۳ سالگی به اندازه یک نخود.
- مکیدن انگشت یا پستانک تا چه زمانی مجاز است؟
مکیدن طولانیمدت (معمولاً بعد از ۴ سالگی) میتواند باعث انحراف دندانها و تغییر شکل فک شود.
- روکش استیل ضدزنگ (SSC) در دندانپزشکی کودکان برای چه مواردی استفاده میشود؟
برای دندانهای شیری که پوسیدگی بسیار وسیع دارند تا از دندان آسیبدیده در برابر شکستگی محافظت شود.
دیدگاه ها